V1p. Crookes’ vonkenkijker: de eerste blik op individuele atoomvervallen

DOOR: Paul Dolk, vaksteunpuntcoördinator TOA, UvA

WERKVORM: Practicum

DOELGROEP: TOA, vmbo, havo/vwo onderbouw en bovenbouw

VAKKEN: Na

Wat gebeurt er als radioactiviteit niet alleen meetbaar is, maar ook rechtstreeks waarneembaar wordt? In deze workshop maak je kennis met de spinthariscoop, het instrument waarmee Sir William Crookes in 1903 voor het eerst losse lichtflitsjes zag die ontstonden door afzonderlijke atoomkernen die vervallen. Daarmee werd radioactiviteit zichtbaar als individuele gebeurtenissen.

Na een introductie over detectiemethoden stap je zelf een volledig verduisterde ruimte in, waar vier spinthariscopen klaarstaan. Daar kijk je niet naar een abstract stralingsniveau of een grafiek, maar naar afzonderlijke scintillaties: kleine lichtpuntjes die direct samenhangen met individuele alfa-deeltjes. Juist die directe waarneming maakt deze werkvorm zo bijzonder. Wat vaak theoretisch of afstandelijk blijft, krijgt hier een bijna tastbare vorm.

De workshop draait niet alleen om het zien zelf, maar ook om de didactische waarde daarvan. We bespreken hoe je dit instrument in de klas kunt inzetten en welke werkvormen helpen om de donkeradaptatietijd niet als wachttijd te ervaren, maar als onderdeel van het leerproces. Nieuwsgierigheid en verwondering krijgen zo een concrete plek in de les.

De sessie is interessant voor iedereen die zoekt naar manieren om abstracte natuurkundige verschijnselen ervaarbaar te maken. 

Goed om te weten: er komt geen radium aan te pas, maar thorium. De workshop is volledig veilig en er zijn geen vergunningen nodig.